Pancar: (Mangold / Zuckerrübe /
Betterave / Beet / Beta vulgaris) Dogu Akdeniz sâhillerinde
yabânî olarak yetisen, ince köklü, bir veya iki yillik otsu bir bitki. Yapraklari
etli, alt kisimlarda sapli ve büyük, üst kisimlarda ise sapsizdir.
Bu bitkiden elde edilmis olan kültür sekilleri
sunlardir:
Sekerpancari (Beta vulgaris var altissima):
Kökleri büyük, etli bir yumrudur. % 12-20 oraninda sakkaroz tasir. Memleketimizde
kültürü yapilarak, seker eldesinde kullanilir. (Bkz. Seker)
Kirmizi Pancar (Beta vulgaris var. esculenta):
Kökleri yuvarlak bir yumru seklindedir. Antosiyan bakimindan zengindir. Sebze olarak
kullanilir.
Pazi (Beta vulgaris var. Cicla): Yapraklari büyük
olan bir sebze bitkisidir. Ayni ispanak gibidir. Sindirimi kolay ve bol vitaminli
oldugundan besleyicidir.
Yem Pancari (Beta vulgaris var. rapa): Kirmizi
pancara benzer. Besin degeri azdir. Daha çok hayvan yemi olarak kullanilir.
Türkiye’de yetistigi yerler:
Anadolu ve Trakya’da.
Kulanildigi yerler: Halk
hekimliginde kirmizi pancar kullanilir. Karacigerin düzenli çalismasini saglar.
Kansizligi giderir. Seker hastaligi ve vereme karsi korur. Mide ve barsaklari
kuvvetlendirir. Sinirleri yatistirir.
Papatya: (Kamillen / Camomille /
Camomille / Matricaria chamomilla) Mayis ve agustos aylari arasinda
çiçek açan, 20-50 cm boyunda, güzel kokulu bir yillik otsu bitki. Yol kenari, bos
alanlarda oldukça çok rastlanir. Yapraklari parçali ve tüysüzdür. Çiçekler
dallarin ucunda küçük basçiklar (kapitulum) hâlinde bulunurlar. Basçiklarin orta
kisminda bulunan çiçekler tüp seklinde ve sari renkli hermafrodittir. Kenarlarda ise
15-20 tâne dil seklinde, beyaz renkli disi çiçekler bulunur.
Kullanildigi yerler: Çiçek durumu
baslari, çiçek açmadan önce toplanarak gölgede kurutulur. Bilesiminde uçucu yaglar,
rezin, aci maddeler ve fenolik bilesikler bulunur. % 1’lik çay hâlinde sabahlari
aç karnina bir bardak içilebilir. Idrar çogaltici, istah açici, yatistirici ve gaz
söktürücü etkilere sâhiptir. Basur memelerinde agri kesici, tedâvi edici etkiye
sâhiptir. Boyar madde olarak da kullanilir.
Alman Papatyasi (Anthemis nabilis): Orta
Avrupa’da yetisir ve kültürü de yapilir. Disli çiçekleri beyazimsi renklidir.
Memleketimizde 50 kadar Anthemis türü bulunmakta ve Izmir papatyasi, yabânî papatya,
beyaz papatya gibi isimlerle bilinmektedir.
Patates:(Solanum tuberosum / Boyu 60-80 cm’ye varan, beyazimsi-pembemsi çiçekler açan, yumrulari
hâriç zehirli otsu bitkiler. Bitkinin toprak altinda kalan yumrulari “patates”
olarak bilinir. Bu yumrular nisasta bakimindan zengin oldugundan önemli bir besin
maddesidir. Bitkinin toprak üstü kisimlarinda zehirli alkoloitler bulunmasina karsilik
yumrulari zehirli degildir. Ancak çimlenmis patateslerde de bu alkoloitler tesekkül
ettiginden zehirlenmelere sebebiyet vermektedir. Zehirlenme belirtileri sindirim sistemi
bozukluklari, bol terleme ve halsizlikle kendini gösterir. Patates yumrularinda bulunan
nisasta tâneleri yumurta veya armut seklinde olup, 70-100 mikron büyüklügünde
tânelerden ibârettir. Patates, dis kabuk rengine göre sari ile kirmizi, etine göre
beyaz ve sari olarak ayrilir. Sari patates makbuldür. Memleketimizde Adapazari’nin
patatesi meshurdur. Bunun yaninda Nigde, Kayseri ve Ege bölgesinde çok
yetistirilmektedir.
Kullanildigi yerler: Patateste
nisastadan baska belli bir oranda protein de vardir. Nisasra % 20, protein % 2, besin
degeri 95 kaloridir. Seker hatalarina faydalidir. Susuzlugu giderir. Mide ve onikiparmak
barsagi ülserinde yararlidir. Karaciger sisligini giderir. Barsak solucanlarinin
düsürülmesine yardimci olur. Damar sertliginde faydalidir. Sert bir sey yutuldugu zaman
yabanci maddenin vücuda zarar vermeden çikartilmasini saglar. Basur memesi, yanik ve
çibanlarin agrilarini geçirir.
Patlıcan: (Aubergine / Aubergine / Aubergine / Eggplant / Solanum melongena) Sebze olarak yenilen, mor renkli, uzunca silindirik veya yuvarlak bir yaz
sebzesidir. Vatani tropik Hindistan’dir. Sicak memleketlerde yetistirilir. Orta ve
kuzey Avrupa’da çok az taninmis olmasina ragmen, memleketimizde yazin çok yaygin
yenen bir sebzedir. Patlicanin uzunca olanlarina daha çok kemer patlicani, yuvarlak
olanina tophâne veya bostan patlicani adi verilir. Patlicanin az çekirdekli veya
çekirdeksiz ve eti yumusak olani makbuldür. Çesitli yemekler ve tursusu yapilir.
Özellikle zeytinyagli yapilarak yenmesi tevsiye edilmektedir.
Kullanildigi yerler: Kansizligi giderir.
Karaciger ve pankreasin düzenli çalismasini saglar. Kilo vermeye yardimci olur. Böbrek
yanmalari ve agrilarini keser. Sinirleri yatistirir. Kalp çarpintilarini giderir. Cilt
hastaliklari, seker, mide, barsak ve karaciger hastaliklari asiri derecede olanlar
yememelidir.
Pazı:
(Gartenampfer
/ Patience / Patience / Rumex patientia / Labada / Kuzukulagi) Haziran-eylül aylari arasinda,
yesilimtrak renkli küçük çiçekler açan, 50 cm-1,5 m boylarinda çok yillik otsu bir
bitkidir. Daha çok çayirlik yerlerde, harâbelerde, yol kenarlarinda, meskûn daglik
bölgelerde yayilis gösterirler. Gövdeleri dik, silindirik kirmizimsi, kökler kalin ve
sarimsi renklidir. Yapraklari büyük, sapli ve sapin tabani oluk gibi çukurlasmistir.
Çiçekler, gövdenin ucunda toplanmislardir. Çiçek organlari 6 parçalidir. Meyveleri
kanatlidir.
Kullanildigi yerler: Bitkinin
kökleri ve saplari kullanilir. Kökler temizlenip, kalin dilimlere bölünür ve
kurutularak saklanir. Labada köklerinde nisasta, seker, yag ve reçine vardir. AyricaC
vitamini ihtiva eder. Hâricen, bazi deri hastaliklarina karsi, haslama olarak kullanilir.
Çayi da istah açici, kuvvet verici ve müshil olarak kullanilabilir. Körpe yapraklari
da yiyecek olarak kullanilir.
Bu bitkinin Anadolu’da bulunan diger türleri labada,
kuzukulagi gibi çesitli isimler altinda bilinir ve istifade edilir.
Pelin
otu: (Wermut /
Absinthe / Wormwood / Artemisia absinthium) Temmuz-agustos aylari
arasinda sari renkli çiçekler açan, 40-100 cm boylarinda, az çok tüylü, kokulu, çok
yillik otsu bir bitkidir. Daha çok kayalik ve kurak yerlerde yetisir. Yapraklari
parçali, grimsi beyaz renklidir. Basçiklar küçük, küre seklinde olup salkim hâlinde
toplanmislardir. Basçiklarin kenarlarinda dil seklinde disi çiçekler, ortada ise tüp
seklinde hermafrodit çiçekler bulunur.
Türkiye’de
yetistigi yerler: Kuzey, Iç ve Güney Anadolu.
Kullanildigi yerler: Çiçekli dallari çiçeklerin
açilmasi esnâsinda toplanarak gölgede kurutulur. Uçucu yag ve aci maddeler tasir.
Istah açici, kuvvet verici, idrar arttirici, ates düsürücü ve kurt düsürücü
etkileri vardir. Yüksek dozlarda zehirlenmeler yapar. Toz olarak günde
(% 1-3’lük) 2-3 bardak içilebilir.
Pırasa: (Porree / Poireau / Leek /
Allium porrum) Kök ve gövdesi toprak altinda bulunan,
sarmisaga benzeyen bir kis sebzesidir. Yapraklari serit seklinde ve uzun olup, toprak
üstünde gelisir. Çiçekler bir sapin tepesinde bulunur. Bitkinin sebze olarak
kullanilan kismi, gövdesi ve boru seklindeki yapraklaridir. Pirasanin bilinen ve
kullanilan birkaç çesidi vardir. Yöreye göre de isim alirlar. En iyi pirasa olarak
uzun ve beyaz yaprakli olan kamis pirasasi, Istanbul’da Kartal pirasasi adiyla
bilinir. Bursa havalisinde de Inegöl pirasasi olarak taninir. Her yerde yaygin olarak
yetisen kara pirasanin boyu daha kisa ve yapraklari yesildir.
Kullanildigi yerler: Sebze olarak
yemegi yapilir. Besin degeri sogana göre azdir. Surubu gögsü yumusatir,
öksürügü keser. Mide rahatsizliklarini iyi gelir. Üremi ve idrar tutuklugunda
faydalidir. Sinirleri kuvvetlendirir. Kabizligi giderir. Pirasa suyu, yüzdek isivilce ve
lekelere faydalidir. Ari sokmasinda da kullanilir.
Portakal:
(Apfelsine / Orange / Apfelsinenbaum / Orangenbaum / Orangem) Turunçgillerden bir meyve. Akdeniz çevresinde ve sicaklik
ortalamasi 23° ilâ -3°C arasinda olan yerlerde yetisen agaçlardir. Bu agaçlarin
meyveleri portakal adini alir. Portakal meyveleri tam yuvarlak veya yumurta seklindedir.
Kabuklari sarimsi turuncu renkte, hos kokulu ve suyu mayhos tatlidir. Portakal agaci
genellikle 2-3 m boyundadir. Verdigi meyve de 500-600 civârindadir. Yapraklari sert ve
düz kenarlidir. Kökleri derine iner. Portakal çiçekleri beyaz, bes çanak ve taç
yaprakli olup hos kokuludur. Meyvelerin kabugunun hemen altinda beyazimsi ve acimsi
lezzette albedo kismi bulunur. Meyveleri sarimsi-kirmizi renkli çok gözlü ve gözleri
etli tüylerle doludur. Meyve kabugu derimsi olup çok sayida salgi cepleri tasirlar.
Portakalin çekirdekli ve çekirdeksiz çesitleri
vardir. Çekirdeksiz cins olan Finike, Mersin ve Hatay’da yetisen “yafa
portakali” kalin kabuklu ve uzunca meyvelidir. Kabuklarindan reçel yapilir. Dörtyol
portakali ise çekirdeklidir. Ince kabuklu ve suludur. Washington meshur olup
çekirdeksizdir.
Türkiye’de yetistigi yerler: Güney
Anadolu ve Dogu Karadeniz (Rize çevresi).
Kullanildigi yerler: Kabuklarindan
portakal esansi elde edilir. Bundan dolayi kabuk, çiçek ve yapraklarindan parfümeride
koku ve lezzet vermekte kullanilan uçucu yaglar elde edilir. Organik asitler, sekerler ve
C vitamini yönünden zengindir. Ayrica ilâçlarin terkibine de girerler. Portakal
çiçeklerinin kaynatilmasindan elde edilen su, spazm giderir. Portakal kabuklarindan
yapilan surup ise mide hastaliklarinda kullanilir. Sogukalginligi, grip ve nezlede
faydalidir. Atesi düsürür. Seker hastalarina faydalidir. Cildi güzellestirir.
