Bu
bölümdeki bilgiler Prof.Dr. Turhan Baytop' un "Türkiyede
Bitkiler ile Tedavi - İstanbul Ünivrsitesi - Eczacılık Fakültesi"
kitabından özetlenerek alıntılanmıştır. Daha ayrıntılı bilgi için
ilgili kitaba bakınız.
Nane:
(Minze / Menthe / Mint / Pennroyal
/ Mentha) 0,5-1 m boylarinda, hos
kokulu, otsu çok yillik bitkiler. Gövdeleri dört köseli, yesilimsi veya kirmizimtrak
renkli, tüylü veya tüysüzdür. Yapraklari sapli, almasli olarak dizilmis, oval
sekilli, kenarlari disli, hafif tüylüdür. Çiçekler genellikle temmuz-agustos aylari
arasinda açmakta olup mor, pembe, beyaz veya leylak rengindedir.
Türkiye’de yetistigi yerler:
Anadolu’nun her yerinde yetisir.
Kullanildigi yerler: Kullanilan kisimlari
yapraklari, çiçekli dallari ile yapraklarindan elde edilen uçucu yagdir. Yapraklar veya
çiçekli dallar bitki çiçek açmaya basladiginda toplanir ve demetler hâlinde gölgede
kurutulur. Yapraklarda sekerler, reçineli maddeler, tanen ve uçucu yag vardir. Uçucu
yagda menthol, sineo, menthol esterleri, bâzi organik asitler bulunur. Yapraklari çay
hâlinde yatistirici, mîdevî, gaz söktürücü, bulantiyi giderici olarak kullanilir.
Bunun yaninda çesitli ilâçlarin terkibinde kullanildigi gibi, yapraklari çig veya
kurutulmus olarak yemeklere konur. Nâne esansi, çok miktarda zehir etkili olmasina
karsilik az miktari mîde agrilarina ve bulantilara karsi kullanilabilir. Nâne uçucu
yagi da oldukça fazla kullanilan bir yagdir.
Nar:
(Granatapfelbaum / Granadier /
Pomegranate / Rümman / Punica granatum / Pommegranate / Grenadier) Haziran-temmuz
aylarinda kirmizi renkli çiçekler açan, iki ile bes metre boylarinda agaççiklar.
Gövdeleri gayri muntazamdir. Yapraklar karsilikli, kisa sapli ve kirmizi kenarlidir.
Çiçekler kismen sapsiz, tek tek ve birkaçi birarada bulunur. Çanak yapraklari kirmizi
renkli, dökülmeyen ve etlidir. Meyveleri küre seklinde ve portakal büyüklügünde,
önceleri yesil, olgunlukta kirmizimsi renkte, derimsi kabuklu, çok tohumlu ve etlidir.
Meyvenin yenen kismi, tohumlarinin etli ve bol usâreli olan kabugudur.
Türkiye’de
yetistigi yerler: Bati ve Güneydogu Anadolu.
Kullanildigi yerler: Bitkinin tohumlari meyve
olarak yenildigi gibi, gövde-kök ve dal kabuklari ile meyve kabugu da tibbî olarak
kullanilir. Kök ve gövde kabugu tanen, nisasta ve alkaloitler (pelletierin) tasir. Nar
meyvesi kabugu tanen, triterpenler ve az alkaloitler ihtivâ eder. Nar agaci kabugu çok
eskiden beri bilhassa barsak seritlerine (tenyalara) karsi kullanilir. Yalniz
zehirlenmelere yol açabileceginden dikkatli olunmalidir. Nar meyvesi kabugu,
ishale karsi (% 15’lik) çay hâlinde kullanilabilir. Ayrica yün iplikler, sarimsi
renklere boyanabilir. Hadîs-i serîfte nar meyvesi medhedilmistir: “Her narda bir
damla cennet suyu vardir.” ve; “Nari içindeki zari ile beraber yiyiniz,
çünkü mîdeyi temizler.” buyrulmaktadir. Nar, çarpintiya iyidir. Mîdeyi
kuvvetlendirir. Et kismi ile sikilip içilirse, safra söker, pekligi giderir.
Nergis: (Aynısafa
, altıncık , ölü çiçegi , öküzgözü , Narciss / Narcisse / Narcissus
/ calendula officinalis ) 20-60 cm boylarinda, soganli bitkilerdir.
Ilkbaharda çok güzel
kokulu çiçekleriyle baharin müjdecisi olarak bilinirler. Çiçekleri kuvvetli kokulu,
sari veya beyaz renkli, tek tek veya birkaçi bir arada bulunurlar. Her bir çiçegin
ortasinda beyaz veya sari renkli bir taci vardir. Organik maddelerce zengin, nemli, kumlu,
tinli topraklari sever. Soganlariyle üretilir. Nergis türleri daha çok süs bitkisi
olarak yetistirilir. Fulya, beyaz nergis, yabânî zerren gibi çesitleri vardir.
Kullanildigi yerler:Bitki,
zehirli alkaloitler tasir. Kusturucu ve ishal etkilidir. Kurutulmus çiçekleri
yatistirici, müshil ve ates düsürücü olarak (% 1-2’lik) çay hâlinde
kullanilabilir.
Nilüfer:
(Weisse Seerose / Nénuphar / White water lily)
Nilüfergiller familyasindan, Nymphaea ve Numphar
cinsinden su bitkilerine verilen genel addir.
Beyaz Nilüfer (Nymphaea alba): Göllerde,
durgun sularda yetisen, rizomlu, çok yillik otsu bir bitki. Yapraklari su üzerinde
yüzücü, yuvarlak ve kalp seklinde tabanlidir. Çiçekler, Temmuz-Agustos aylarinda su
yüzeyinde açar, büyük ve beyaz renklidir.
Sari Nilüfer (Nuphar luteum): beyaz
nilüferle birlikte yayilis gösterir. Beyaz nilüferden, çiçeklerin sari renkli ve bes
parçali olmasi ile ayirdedilir.
Kullanildigi yerler: Daha çok
havuzlarda süs bitkisi olarak yetistirilir. Her iki türün kökleri kabiz edicidir.
Beyaz nilüferin çiçekleri, yatistirici ve uyusturucudur.
Nohut: (Kichererbse
/ Pois chiche / Chickpea / Cicer arientinum) Yemeklik baklagillerden bir bitki. Derin bir kazik köke sâhiptir. Toprak
içinde 50-60 cm kadar derine gidebilir. Fazla yankökü vardir. Bunlar toprak yüzeyine
yakin olup, böbrek seklinde nodoziteler (yumrular) ihtivâ eder. Gövdenin topraga yakin
yaprak koltuklarindan meydana gelen çiçek saplari, çiçekleri tasir. Çiçek beslidir
ve beyaz, pembe, mavimsi renklerde olabilir. Kendi çiçek tozlari ile döllenirler.
Meyveleri siskin oval biçimindedirler. Uç tarafa dogru sivrilmistir. Ucunda tüyler
bulunur. Meyve içinde 1-3 tohum bulunabilir. Tohumlar çakildak, kapçik adini alan
torbalarda meydana gelirler. Tohumlar sekil, büyüklük ve renk bakimindan degisiklik
gösterir. Beyaz, krem, sarimsi, kahverengi renklerde olabilirler.
Türkiye’de yetistigi yerler:
Bati, Orta ve Güneydogu Anadolu.
Kullanildigi yerler: Meyveleri bol
nisastali ve azotlu maddelerce zengindir. Tâneleri bitkisel protein, demir, kalsiyum ve
fosfor gibi mineralleri de ihtivâ eder. Vücudu kuvvetlendirir. Kuru ve tâze hâlde
yenilebilir. Besleyici bir sebzedir. Nohuttan ayrica, leblebi imâlinde de faydalanilir.
