Labada:
(Gartenampfer / Patience /
Patience dock / Rumex patientia ) Haziran-eylül aylari
arasinda, yesilimtrak renkli küçük çiçekler açan, 50 cm-1,5 m boylarinda çok yillik
otsu bir bitki. Daha çok çayirlik yerlerde, harâbelerde, yol kenarlarinda, meskûn
daglik bölgelerde yayilis gösterirler. Gövdeleri dik, silindirik kirmizimsi, kökler
kalin ve sarimsi renklidir. Yapraklari büyük, sapli ve sapin tabani oluk gibi
çukurlasmistir. Çiçekler, gövdenin ucunda toplanmislardir. Çiçek organlari 6
parçalidir. Meyveleri kanatlidir.
Türkiye’de yetistigi yerler:
Bütün Anadolu.
Kullanildigi yerler: Bitkinin kökleri ve saplari
kullanilir. Kökler temizlenip, kalin dilimlere bölünür ve kurutularak saklanir. Labada
köklerinde nisasta, seker, yag ve reçine vardir. Ayrica C vitamini ihtiva eder.
Hâricen, bazi deri hastaliklarina karsi, haslama olarak kullanilir. Çayi da istah
açici, kuvvet verici ve müshil olarak kullanilabilir. Körpe yapraklari da yiyecek
olarak kullanilir.
Bu bitkinin Anadolu’da bulunan diger türleri pazi, kuzukulagi
gibi çesitli isimler altinda bilinir ve istifade edilir.
Lahana: (Kopfkohl / Chou / Cabbage / Brassica oleracea / Chou commun) Sari veya beyaz çiçekli, yillik, iki yillik ve çok yillik, çogu
Akdeniz çevresi memleketlerinde yetisen ve yetistirilen bir kis sebzesi. Mutedil-serin,
sisli, yagisli, rutubetli iklimleri sever. Fazla sicak ve kuraklik, lahananin göbek
baglamasini güçlestirir, yapraklari sertlestirir. Killi, derin, serin ve kuvvetli toprak
ister. Azotlu gübrelere ihtiyâci fazladir. Kolay göbek baglamasi kisa daha iyi
dayanabilmesi, kendine has tadi olmasi için, fazla miktarda potas’a ihtiyaç duyar.
Lahana, çogu Avrupa ülkelerinde yaygin olarak yetistirilir. Eskiden beri, kisin sebze
olarak yenilir. Kis soguklarina oldukça iyi dayanabilen bir bitkidir.
Lahana cinslerini söyle siralayabiliriz:
1. Kelle (bas) lahana: 2-6 kg
agirligi olan, en çok yetistirilen bir çesittir.
2. Kantar lahana: Orta, Güney ve Güneydogu
Anadolu’nun bâzi yerlerinde ekilir. Tânesi 15-30 kg gelebilir.
3. Brüksel lahanasi: Uzun gövdesine siralanmis
olan yapraklarinin diplerinde bir findik veya ceviz büyüklügünde göbek baglamis
yumrulardan istifade edilir.
4. Kara lahana: Karadeniz sahilinde pek fazla
yetistirilir. Göbek baglamaz, körpe yapraklari çok lezzetli, baharli, istah açici,
sifâlidir.
5. Kirmizi lahana: Yapraklari kirmizi renktedir.
Fazla iri olmaz. Siki göbek baglar.
6. Karnabahar: Lahananin bir çesidi sayilabilir.
Lahananin yapraklarindan, karnabaharlarin çiçeklerinden faydalanilir. Karnabahar daha
lezzetli, besince daha kuvvetlidir.
Türkiye’de yetistigi yerler: Yabânî olarak
Akdeniz bölgesidir. Kültürü her yerde genis çapta yapilmaktadir.
Kullanildigi yerler: Lahananin çesitli
tipleri pisirilerek yenildigi gibi pisirilmeden salata yerine yahut tursusu yapilarak
yenir. Kalori bakimindan pek zengin olmamakla beraber, vitamince zengindir. A,B,C
vitaminleri bol bulunur. Lahana tohumlari kurt düsürücü ve idrar söktürücü olarak
kullanilir. Tohumlarindan kolzayagi elde edilir. Ayrica, haslanarak yenilirse mide ve
barsak yaralarini yumusatir. Vücudu hastaliklara ve özellikle kansere karsi korur. Ses
kisikligini giderir. Guatr olanlar yememelidir.
Lavanta: (Lavendel / Lavande / Lavender /
Lavandula ) Haziran-agustos aylari arasinda mâvi veya mor renkli
çiçekler açan, 20-60 cm boylarinda, aromatik kokulu, çok yillik, otsu veya çalimsi
bitkiler. Daha çok deniz ikliminin bulundugu bati bölgelerimizde yaygin olan lavantanin,
Türkiye’de yetisen iki türü vardir. Bunlar, Lavandula stoechas ve L.
angustifolia’dir. Ayrica daha ziyâde kültürü yapilan, Ingiliz lavanta çiçegi
(L. spica) olarak bilinen türü de bulunur.
Ingiliz lavanta çiçegi (L. spica):
Haziran-agustos aylari arasinda mâvi renkli çiçekler açan, 20-50 cm boylarinda çok
yillik otsu bir bitki. Gövdeleri dik ve odunludur. Dallar, yalniz alt kisimlarinda yaprak
tasir. Yapraklar kisa sapli, dar ve uzunca, tüylü, beyazimsi-grimsi-yesil renklerdedir.
Çiçekler dallarin ucunda, uzun saplar üzerinde toplanmisladir. Çiçekler küçük ve
çok kisa saplidir. Çanak ve taç yapraklari tüp seklindedir. Meyveleri parlak siyah
renklidir.
Türkiye’de yetistigi yerler: Kuzeybati-bati
ve güneybati Anadolu.
Kullanildigi yerler: Çiçekleri kullanilir.
Çiçekleri açmadan toplanir ve su buhari ile distile edilerek, hemen uçucu yag elde
edilir. Uçucu yaginda organik asitler, pinen, kâfur, camphen vs. gibi maddeler bulunur.
Lavanta çiçegi, kuvvet verici, idrar söktürücü ve romatizmaya karsi çay hâlinde
kullanilir. Çok iyi bir koku vericidir. Hâricen yatistirici olarak da kullanilir.
Parfümeri sanâyiinde kullanilan önemli bir bitkidir. Lavanta çiçeginin bir türü
olan Lavandula stoechas, Karabas olarak bilinir.
Limon: (Zitronenbaum / Limonier citronnier /
Lemon tree / Lemon / Citron) Mart-ekim aylari arasinda
beyazimsi-pembe renkli, güzel kokulu çiçekler açan, 3-5 m boylarinda, kisin
yapraklarini dökmeyen küçük boylu agaçlar. Vatani Çin olup, Akdeniz bölgesinde
genis çapta yetistirilir. Onuncu asirda Araplar tarafindan Avrupa’ya getirilmistir.
Yapraklari oval, tüysüz, parlak yesil renklidir. Çiçeklerin taç ve çanak yapraklari
beser parçalidir. Meyveleri oval sekilli, açik sari renkli, üzeri parlak ve kabarcikli,
özel salgi cepleri olup, asitli bir özsuyu vardir. Tohumlari oval sekilli, sarimsi
renkli ve aci lezzetlidir.
Türkiye’de yetistigi yerler: Akdeniz
bölgesi ve Dogu Karadeniz.
Kullanildigi yerler: Limonun meyve
kabugu, limon esansi ve usaresi kullanilir. Limon kabugunda uçucu yag, hesperidin aci
madde ve tanenli maddeler vardir. Kabugun içindeki beyaz kisma albeda adi verilir. Bundan
petkin elde edilir. Istah açici ve sindirim kolaylastirici olarak kullanilir. Tâze meyve
kabuklarini sikmak sûretiyle limon esansi elde edilir. 1500-3000 limondan 1 kg kadar
esans elde edilir. Yesil olanlar sari ve olgun olanlarindan daha fazla esans verir.
Bilesiminde uçucu yag vardir. Limonata yapiminda, besin endüstrisinde, pasta ve
sekercilikte, parfümeri ve sabun yapiminda koku ve lezzet vermek üzere bazi
preparatlarin bilesimine girer. Limonun pulpa kismi (iç kismi) sekerler, vitamin C ve
sitrik asitler ihtivâ etmektedir. Limon suyu, atesi ve tansiyonu düsürür. Kani
temizler. Susuzlugu giderir. Damar sertligi ve romatizmada faydalidir. Cildi
güzellestirir. Disleri beyazlatir ve disetlerini kuvvetlendirir. Bogaz ve bademcik
iltihaplarini giderir. Bas ve vücut agrilarini keser.
