Centiyane:
(LCentiyana / Yilanotu / Esekturpu / Gentina lutea / Gentina radix) Dogu Karadeniz Bölgesi ve uludag'da yetisen, 1 metre kadar yüksekliginde, genis
yaprakli, kalin köklü bir bitkidir. Kökü acidir. Içi sari, disi esmerdir. Kökü
sifalidir. Sari ve mavi türü vardir.
Türkiye’de yetistigi yerler:
Dogu Karadeniz Bölgesi ve Uludag.
Kullanildigi yerler: Istah artirir,
hazmi kolaylastirir. Atesi düsürür. Vücuda kuvvet verir. Mide zafiyeti ve eksimelerini
giderir. Kansizliktada faydalidir.
Ciğerotu:
(Pulmonaria officinalis) Hodangiller familyasindan, 10-15 cm boyunda, uzun
ömürlü otsu bur bitkidir. Çiçekleri önce kirmizimtiraktir. Sonra mor v emavimsi bir
renk alir. Gövdesi dik ve tüylüdür. Tanen, müsilaj, sekerler, reçine ve sabit yag
içerir. Tedavi için yapraklari kullanilir.
Civanperçemi:
(Binbiryaprak otu / Kandilçiçegi / Schafgarbe /
Milliefeuille / Herbeaux charpentiers / Yarrow) Haziran-eylül
aylarinda, beyaz veya pembemsi renkli çiçekler açan, yol kenarlarinda, tarlalarda ve
kurak topraklarda yetisen 20-100 cm yüksekliginde, kokulu, çok senelik ve otsu bir
bitki. Binbiryaprak otu veya kandilçiçegi olarak da anilmaktadir. Gövdeleri dik, dalsiz
ve yumusak tüylüdür. Yapraklari sapsiz ve koyu yesil renklidir. Çiçekleri, küçük
tepecik (kapitulum) halinde bir araya toplanmis olup, yalanci bir semsiye durumunu meydana
getirirler. Bu kapitilumun dis tarafinda 5-6 tane dil seklinde beyaz renkli disi
çiçekleri, orta kisminda ise tüp seklinde, kirli-beyaz renkli erdisi çiçekleri
vardir. Meyveleri gri renkli ve tüysüzdür.
Türkiye’de yetistigi yerler:
Kuzey
ve Dogu Anadolu.
Kullanildigi yerler: Bitkinin kullanilan kismi,
yaprakli ve çiçekli dallaridir. Dallar ve çiçekler henüz tamamen açilmadan toplanir
ve gölgede kurutulur. Bitkinin bu kisimlari uçucu yag, sabit yag ve aci glikozit
maddelerini ihtiva ederler. Kuvvet verici, uyarici, idrar ve gaz söktürücüdür.
Içerisindeki Sincolden dolayi antiseptik, balgam söktürücü ve midevidir. Yara iyi
edici bir özelligi vardir. Basurda sulu hulasasi fitil halinde verilir. Memleketimizde 20
kadar binbiryaprak otu türü tespit edilmistir. Bunlarin ekserisi halk arasinda
yukaridaki tür gibi kullanilmaktadir.
Çakalerigi:(Pflaume / Prune / Plum)
Gülgillerden, Nisan-mayis aylari arasinda, beyaz renkli çiçekler açan, 1-3 m
yüksekliginde, dikenli bir agaçtir. Ormanlarda, çit kenarlarinda ve kirlarda rastlanir.
Gövdeleri silindirik, kabugu koyu gri renkli ve çok sik dallidir. Küçük dallarin ucu
dikenlidir. Çiçekleri beyaz renklidir. Meyveleri sonbahar veya kisa dogru olgunlasan
mâvimsi siyah renkli, küremsi sekilli ve eksi lezzetlidir.
Türkiye’de yetistigi yerler:
Marmara, Ege ve Karadeniz bölgesi.
Kullanildigi yerler: Bitkinin kullanilan kismi,
çiçekleri ve kurutulmus meyveleridir. Çiçekler kuru bir havada toplanir ve derhal
kurutulur. Çiçekleri hafif müleyyin ve kan temizleyicidir. Meyvelerinde sekerler ve
organik asitler vardir. Ishali keser. Mide ve barsaklarin düzenli çalismasini saglar.
Terletir ve vücudda biriken zararli maddelerin atilmasini saglar. Bogaz ve bademcik
iltihabini giderir. Anne sütünü artirir.
Çemen:
(Wärmflasche / Fenugrec / Fenugreek / Buy otu) Nisan-haziran
aylarinda, sarimsi-beyaz renkli çiçekler açan 20-40 cm yüksekliginde, bir senelik,
otsu bir bitki. Buy otu, hulbe otu olarak da bilinmektedir. Gövdeleri dik, silindir
biçiminde, içi bos ve oldukça dallidir. yapraklari sapli ve 3 yaprakçiklidir.
Çiçekler teker teker veya 2 tânesi bir arada olmak üzere bir yapragin koltugundan
çikar. Meyveleri düz veya az çok kivrilmis olup, fasulye meyvesine benzer. Içinde
esmer-sari veya kirmizimsi 6-20 tohum tasir.
Türkiye’de yetistigi yerler:
Trakya, Marmara, Orta, Güney ve Güneydogu Anadolu.
Kullanildigi yerler: Kullanilan kisimlari
tohumlaridir. Olgun meyveler toplanir, güneste kurutulduktan sonra, sopa ile dövülerek
tohumlar meyvelerden disari çikarilir. Tohumlarinda müsilaj, uçucu yag ve sâbit yag,
alkaloit, kolin, rutin gibi maddeler vardir. Eski devirlerde Asya memleketlerinde sehvet
arttirici ve harplerde cesâret verici olarak çok kullanilirdi. Bugün tasidigi
müsilajdan dolayi, yumusatici ve balgam söktürücü olarak kullanilmaktadir. Kuvvet
verici ve istah açici olarak, rasitizm, diabet, tüberküloz ve kansizliklarda da
kullanilmaktadir. Unu, pastirmanin üzerini örten ve "çemen" ismi verilen
karisimi (Bu karisim sarimsak, kirmizi biber ve çemen tohumu unundan ibârettir.)
hazirlamak için kullanilir.
Çifitotu:
(Kokar sedef otu / Sezab / Rue) Sedefotugillerden,
çayirlarda ve hendek kenarlarinda yetisen, zehirli bir bitkidir.
Yapraklari genis, çiçekleri küçük ve sari renklidir. Çiçekleri dallarin disina
tasmis demetler halindedir. Keskin bir kokusu vardir. Kullanirken kesinlikle
tavsiye edilen doz asilmamalidir.
Kullanildigi yerler:
Kalp çarpintilarini giderir. Mide agrilarini dindirir. Zeytinyagi ile kavrulduktan sonra
çibanin üzerine konulursa, çibani olgunlastirir.
Çiğdem:
(Krokus / Colchique / Crocus / Lahlah / Mahmurçiçegi / Colchicum) Toprak altinda, üzeri ince veya zarimsi birkaç pul ile örtülü, bir yumru
tasiyan çok senelik bir bitki. Yapraklari çimen yapragina benzer. Çiçekler genellikle
1-3 tâne veya türüne göre daha fazla olup, mor, beyaz-pembe sarimtrak renklerdedir.
Çiçek taç yapraklari tüpsü olup, uç kisminda huni seklinde genislemis ve 6
parçalidir. Meyveleri çok tohumludur. Avrupa ve Akdeniz bölgesine yayilmis, 40
civârinda türü vardir. Bunun da 20 kadari Türkiye’de bulunur. Genel olarak
zehirli alkaloitler tasiyan bitkilerdir. Çigdem türlerinin bir kismi ilkbaharda, diger
bir kismi ise sonbaharda çiçek açmaktadir. Çok güzel olan çiçeklerinden dolayi da
bir süs bitkisidirler. Daha çok kullanilani ve tibbî olarak bilineni sonbahar veya güz
çigdemi (Colchicum autumnale)dir. Bu da agustos-ekim aylari arasinda çiçek açan
yumrulu bir bitkidir. Yapraklari ilkbaharda meydana gelir. Çiçekleri ise sonbaharda
olup, pembemsi-mor veya beyazdir.
Türkiye’de
yetistigi yerler: Farkli türlerde Türkiye’nin hemen hemen her tarafinda.
Kullanildigi yerler: Bitkinin kullanilan kismi
tohumlari ve yumrusudur. Tohumlarinda sâbit yag, sakkaroz ve kolsisin isimli bir alkaloit
bulunur. Yumrularinda da kolsisin, inulin, yag, nisasta, sakkaroz bulunmaktadir. Idrar
söktürür, Kabizligi giderir. Kesinlikle tavsiye edilen miktardan fazla
kullanilmamalidir. Çigdem tohumu ve yumrusundan hazirlanan preparatlar uzun
zamandan beri damla hastaligina karsi kullanilmaktadir. Kolsisin bir ara kansere karsi
kullanilmissa da, hayvansal hücreler için çok zehirli oldugundan hâlen terk
edilmistir. Kolsisinin hücre bölünmesini durdurmasi etkisinden faydalanilarak,
poliploit mutasyonlar elde etmek için zirâatte kullanilmaktadir. Poliploit organizmalar
genellikle normalden daha fazla olan büyüklükleri ile göze çarparlar. Bu metod
sâyesinde ekonomik deger tasiyan bu bitkilerin yaprak veya meyve ürünlerini arttirmak
mümkün olmaktadir.
Çilek:
(Kocayemis / Fragaria / Strawberry / Fraisier / Erdbeere / Fraise) Gülgillerden, saplari sürünge, çiçekleri beyaz bir bitkidir. Yemisi (Çilek)
ilk zamanlar pembe olup, gelistikçe koyu bir renk ve güzel kokulu bir hal alir.
Türkiye’de yetistigi bölgeler: Ege, Marmara,
Karadeniz bölgesi.
Kullanildigi yerler: Vücudu
kuvvetlendirir. Hasta olmayi önler. Idrar söktürür. Böbrek ve mesane hastaliklariin
iyilesmesine yardimci olur. Mide ve barsak tembelligini giderir. Sinirleri kuvvetlendirir.
Hasta olmayi önler. Barsak kurtlarini döker. Atesi düsürür. Cilde tazelik ve
güzellik verir. Distaslarini eritir. Midesi zayif olanlar suyunu içmelidir. Bazi
kimselerde allerji yapabilir.
Çitlembik:(Maranta nisastasi / Arrow-root)
Sicak iklimlerde yetisen "Maranta" adli kamistan veya ona benzer baska
bitkilerin köklerinden çikarilan beyaz bir tozdur. Nisastadan daha incedir. Kokusu ve
tadi yoktur.
Kullanildigi yerler: Çocuk mamasi
yapiminda kullanilir. Süt çocuklarina ve nekahat dönemindeki hastalara verilir.
Hastaliklardan sonra görülen halsizlikleri giderir.
Çobanpüskülü:(Stechpalme / Houx / Holly / Houx commun / Ilex aquifolium) Çogunlukla çali, bâzan da, 10-15 metreye kadar boyu uzayabilen bir agaç.
Yapraklar kalici, derimsi, oval, kenarlari genis disli ve dislerin tepesi dikenlidir.
Çiçekler iki evcikli olup, kurullar hâlinde bulunur. Meyvesi yuvarlak ve parlak
kirmizidir. Kuzey Afrika, Bati ve Güney Avrupa ve Bati Asya’dan Çin’e kadar
olan bölgelerde yetisir.
Türkiye’de yetistigi yerler:
Trakya ve Kuzey Anadolu.
Kullanildigi yerler: Atesi düsürür, terletir ve
vücuda rahatlik verir. Meyvenin iç kabugu ökse yapiminda kullanilir. Odunu çok sert,
agir ve koyu renktedir. Çok iyi cilâ tutar. Tornacilikta, kaplamacilikta, çark disi
yapiminda kullanilir. Körpe dallari kamçi sapi yapmaya yarar. Süs bitkisi olarak da
yetistirilir.
Çörekotu: (
(Çöreotu / Siyah susam / Sevkerak / Nigella /
Schwarz-küemmel / Nigelle / Black cumin) Haziran-temmuz
aylari arasinda yesille karisik açik mâvi renkli çiçekler açan, 20-40 cm boyunda bir
senelik, otsu bir bitki. Yol kenarlari ve bilhassa ekin tarlalari içinde bulunur. Gövde
dik ve kisa tüylüdür. Yapraklarin alttakileri sapli, üsttekileri sapsizdir. Çiçekler
uzun sapli ve tek tektir. Taç yapraklari iki loplu ve bal özü bezleri tasiyan 8 tâne
küçük parça hâlindedir. Meyveleri çok tohumlu olup, tohumlar siyah renkli ve oval
sekillidir. Güney Avrupa, Balkan memleketleri, Kuzey Afrika, Türkiye ve
Hindistan’da yetistirilmektedir.
Sam çörekotu (Nigella damascena):
Yapraklari parçalidir. Çiçekleri tek ve üst yapraklar tarafindan örtülmüs
durumdadir. Parlak mâvi çiçeklidir.
Kir çörek otu (Nigella arvensis): 10-30 cm
yüksekliginde mâvi çiçeklidir. Yapraklari sivri parçalidir. Tohumlari kurt
düsürücü olarak da kullanilir.
Türkiye’de yetistigi yerler:
Trakya ve Anadolu.
Kullanildigi yerler: Bitkinin kullanilan
kisimlari tohumlaridir. Tohumlari tamâmen olgunlastiktan sonra toplanir ve güneste
kurutulur. Çörekotu tohumlarinda uçucu ve sabit yag, tanen, sekerler, glikozit bünyeli
bir saponin ve alkaloitler bulunmustur. Tohumlari gaz söktürücü, uyarici ve idrar
söktürücü olarak kullanilmaktadir. Güzel kokusu sebebiyle müshil ilâçlarinin
içine ilâve edilen iyi bir lezzet ve koku degistiricidir. Çörekotunun Anadolu’da
bulunan ve ayni sekilde kullanilan diger türleri sunlardir:
Çöven:(Gipskrau / Gypsophile / Gypsophila / Sabunotu / Helvacikökü / Saponaia officinalis) Haziran-temmuz aylarinda beyaz çiçekler açan, 50-60 cm yüksekliginde
çok dalli, çok senelik, kazik köklü, otsu bir bitki. Yapraklari sapsiz, soluk yesil
renklidir. Çiçekler küçük pembe ve beyaz renklidir. Tohumlar küçük, hemen hemen
böbrek seklinde esmer renkli ve üzeri pürtüklüdür. Köklerinin dövülmesinden
çöven elde edilir. Memleketimizde 27 kadar türü bulunur.
Türkiye’de
yetistigi yerler: Orta ve Dogu Anadolu
Kullanildigi yerler: Bitkinin kullanilan kisimlari
kökleridir. Konya ve Beysehir havâlisinde bu bitkiye disi çöven ismi verilmektedir.
Idrar söktürür. Terletir. Vücuda rahatlik verir. Kusturur ve balgam söktürür.
Çöven köklerinde saponin, reçine ve seker vardir. Eskiden beri
temizleyici olarak, lekeleri çikarmak için kullanilir. Memleketimizde ve Yakin
Dogu’da “tahin helvasi” yapiminda da kullanildigi için buna, helvaci
çöveni ismi de verilmektedir. Bâzi yörelerimizde ve Kibris’ta, pisirilerek
salamura edilen hellim tipi peynirin bozulmamasi için suyuna çöven kökü birakilir.
Trakya bölgesinde çöven otundan “köpük helvasi” ismiyle beyaz, köpüksü
helva yapilir.
Dogu Karadeniz Bölgesi ve uludag'da yetisen, 1 metre kadar yüksekliginde, genis
yaprakli, kalin köklü bir bitkidir. Kökü acidir. Içi sari, disi esmerdir. Kökü
sifalidir. Sari ve mavi türü vardir.
