Badem:
(Echte Mandel / Amandie / Almond tree) Mart ve Nisan aylari
arasinda beyaz veya pembe renkli çiçekler açan, 5-12 m yüksekliginde bir agaç.
Birçok çesitleri varsa da, tibbi bakimdan ikisi mühimdir: Amygdalus communis varyete
dulcis (tatli badem), Amygdalus communis varyete amara (aci badem). Tohumun lezzeti
birincisinde tatli, ikincisinde ise acidir. Yapraklari sapli, parlak, yesil renkli,
kenarlari dislidir. Çiçekleri yapraklarin gelismesinden önce açar ve kisa saplidir.
Çanak yapraklari yesilimsi sari renkli üçgen seklinde, 5 birlesik parçali, taç
yapraklari beyaz veya pembe renkli 5 serbest parçalidir. Meyveleri oval sekilli, yesil
tüylü genellikle bir, bazan iki tohumludur.
Kullanildigi yerler: Aci ve tatli badem
tohumlarindan tazyik usulü ile yag elde edilir. Badem tohumlarinda yag, albuminli
maddeler, E vitamini; sekerler ve emulsin isimli enzim vardir. Aci badem tohumlari uçucu
yag tasirlar ve ayrica siyanogenetik bir glikoz olan amygdalin maddesi ihtiva ederler. Aci
bademin uçucu yagi, iyi bir koku ve tat giderici (balik yagina ilave edilir) ve hafif bir
dezenfektandir. Badem tohumlari, badem surubu hazirlanmasinda kullanilir. Çocuklar için
iyi bir müshildir. Kremlerin terkibine girer. Meyve kabugu halk arasinda bogaz agrilarina
karsi kullanilmaktadir.
Baldiran:
(Aguotu / Conium maculatum / Ciques / Hemlock) Nemli yerlerde yetisen, 1-2
metre boyunda zehirli bir bitkidir. Gövdesi kalindir. Saplarinin alt
kismi erguvani renktedir. Yapraklari büyük, çiçekleri yayvan ve küçüktür. Ev
ilaçlarinda kullanilmaz.
Kullanildigi yerler: Tipta, özellikle disçilik
alaninda kullanilir. Agri kesici, spazm giderici ve siyatik, tetanoz ile epilepsi
hastaliklarinin tedavisinde kullanilir.
Baldirikara:
(Venushaar / Frauenhaar / Capillaire / Maidenhair) Rutubetli ve serin yerlerde, akarsu kenarlarinda, kuyu duvarlarinda ve magara
agizlarinda tesadüf edilen 20-40 cm yüksekliginde otsu bir bitki. Venüssaçi da
denilmektedir. Yapraklari uzun, ince, parlak, siyah veya kirmizimtrak-siyah saplidir.
Yaprak parçalari açik yesil renkli ve böbrek seklinde olup, uç taraflari loplara
ayrilmistir.
Türkiye’de
yetistigi yerler: Marmara bölgesi, Karadeniz, Ege, Akdeniz bölgelerinde
yetisir.
Kullanildigi yerler: Bitkinin
kullanilan kisimlari yapraklaridir. Yapraklar bütün yaz esnasinda toplanir, taze olarak
veya gölgede kurutulduktan sonra kullanilir. Tipta çok eskiden beri yumusatici ve balgam
söktürücü özelliginden dolayi öksürük ve bronsitlerde kullanilir. Baldirikara
surubu da yapilir. Surup, balgam söktürücü olarak faydalidir. Kabiz edici etkisi de
vardir.
Ballibaba: (Lamium / Lamier / Dead-nettle / Laminum) Ballibabagiller familyasindan mor çiçekli, pembe, krem veya beyaz renkli bir
bitki. Memleketimizde 27 türü tesbit edilmistir. Çogu türleri, Bati ve Güney
Anadolu’da yaygindir. Bunun yaninda diger bölgelerde de yer yer rastlanmaktadir. En
çok bilinen ve kullanilan türleri sunlardir:
Beyaz ballibaba (Lamium album):
Türkiye'de yetistigi yerler: Trabzon civari, Bayburt (Kop Dagi), Erzurum, Bingöl daglari
ve Rize’dir. Mayis, eylül aylari arasinda beyaz renkli çiçekler açan, 20-30 cm
boyunda, çok senelik bir bitkidir. Çitler, koru kenarlari ve rutubetli yerlerde,
ekseriya isirgan otlari ile beraber bulunur. Gövdeleri dört köseli, dik, tüylü ve
içi bostur. Yapraklari sapli ve tüylüdür. Çiçekleri tüplü ve iki dudaklidir. Üst
dudak migfer seklinde, alt dudak üç lopludur.
Sari ballibaba (Lamium galeobdolon): Çiçekleri
sari renktedir. Istanbul ve çevresinde bulunur.
Benekli ballibaba (Lamium maculatun): Çiçekleri
kirmizi renkli, yapraklar beyaz ve siyah beneklidir. Kastamonu (Gavurdagi)da bulunur.
Kirmizi ballibaba (Lamium purpureum): 10-30 cm
boyunda otsu bir bitkidir. Çiçekleri pembe renkli ve küçüktür. Kabiz ve yaralari iyi
edici özellikleri vardir. Nezleye karsi iyi gelir. Memleketimizde çok yayilmistir.
Kullanildigi yerler: Bitkinin
kullanilan kisimlari çiçekleri ve çiçekli dallaridir. Çiçekler açilmaya
basladiklari esnada toplanir ve gölgede kurutulur. Hafif kabiz ve kan kesici özelligi
vardir. Idrar yollari hastaliklarinda da kullanilmaktadir. Bütün ballibaba
çiçeklerinden Anadolu’da ayni sekilde istifade edilmektedir.
Bamya:(Okra / Ocker / Bamia / Gombo / Bamias / Okra / Gumbo) Mutedil iklimlerde yillik, sicak iklimlerde ise, bir kaç defa
yetistirilebilen, boyu 1-2 metreye kadar uzayan, yapraklari asma yapragina benzeyen,
meyvesi bes bölmeli, tohumlari yuvarlak ve yesilimtrak gri renkte bir sebze.
Türkiye’de
yetistigi yerler: Memleketimizde sebze olarak hemen her yerde yetistirilmektedir.
Akdeniz çevresi, en müsait ve önemli yetisme bölgesidir. Türkiye’nin Erzurum,
Kars gibi soguk ve yüksek yerleri hariç, hemen hemen her yerinde yetistirilebilmektedir.
En çok Akdeniz ve Ege bölgesindeki ovalar ile Amasya’da ziraati yapilir.
Memleketimizde, Sultani, Amasya ve Balikesir bamya çesitleri taninmistir.
Kullanildigi yerler: Faydali bir sebzedir. Yas veya
kuru olarak sarf edilir. Konserveleri de yapilir. Meyveleri müsilajlidir. Kabizlik
tedavisi ve barsaklarin düzenli çalismasi için faydalidir.
Banotu:(Bilsenkraut / Jusquame / Herbane / Konca / Bangootu /
Hyoscyamus niger) Yumusak tüylü, otsu bir bitki. Gavurhashasi
adiyla da anilmaktadir. Yapraklari yumusak, sapli veya sapsizdir. Çiçekleri sapsiz veya
kisa saplidir. Taç yapraklari alt tarafta tüp seklinde, üst tarafta biraz egri olarak
genislemis ve yayilmis olup, tepede bes lopludur. Meyve çok tohumlu ve bir kapakla
açilip tohumlarini saçan bir kapsüldür.
Memleketimizde alti banotu türü bilinmekle beraber,
bu türlerden yalniz Hyoscyamus niger (Siyah banotu) ile H.muticus (Misir banotu) tedavi
sahasinda kullanilmaktadir. Misir banotu memleketimizde Malatya civarinda bulunmaktadir.
Bilhassa alkaloit endüstrisi için önemlidir. Siyah banotu hemen hemen bütün Anadolu
ve Trakya’da bulunur. Tibbi maksatlar için kullanilir.
Hyoscyamus niger (Siyah banotu): Mayis-eylül
aylari arasinda sarimsi renkli çiçekler açan, 30-80 cm boylarinda, 2 senelik, otsu ve
özel kokulu bir bitkidir. Gövdeleri dik, basit veya dallanmis ve yapiskan tüylüdür.
Yapraklari, donuk yesil renkli, kenarlari girintilidir. Çiçekler çok kisa saplidir.
Çanak yapraklari tüp seklinde, üzeri damarlidir. Taç yapraklari huni seklinde, bes
parçali, kirli sari renkli ve mor damarlidir. Meyvalari çanak yapraklar tarafindan
sarilan, kapak ile açilan bir kapsüldür. Bu kapsül içinde gri esmer renkli, oval veya
böbrek seklinde, üzerinde küçük çukurcuklar bulunan çok miktarda tohum bulunur.
Türkiye’de yetistigi yerler: Memleketimizde
alti türü vardir.Hemen hemen her tarafta, tarla ve yol kenarlarinda tesadüf edilir.
Kullanildigi yerler: Bitkinin kullanilan kismi;
yapraklari, kökü ve tohumlaridir. Yapraklar, bitki çiçekli iken toplanir ve kurutulur.
Tohumlar tamamen olgunlastiktan sonra alinir, güneste veya daha iyisi 40-50 derecelik
firinlarda kurutulur. Yaprak, tohum ve bilhassa köklerde alkaloitler bulunmaktadir.
Kuvvetli bir uyusturucu ve agri kesicidir. Bazi müshillerin tesir edebilmesini
kolaylastirir. Çesitli merhemlerin terkibinde kullanilmaktadir. Bilmeden kullanildiginda
sik sik zehirlenmelere sebeb olan bir bitkidir.
Behmen:
(Kavzakökü / Centaurea behen / Parsnip / Panais) Turpa
benzer otsu bir bitkidir. 20 Ocak ile 20 Subat arasinda çiçek açar. Çiçeginin rengine
göre, Kizilbehmen ve Akbehmen adlarinda iki türü vardir.
Bergamot:
(Bergamot Orange / Bergamote / Bergamot / Citrus Bergamia) Ortalama
4 m boyunda bir agaç. Esas vatani Bati Hindistan’dir. Yapraklari uzun ve koyu
yesildir. Çiçekleri beyaz renkli ve küçük olup, meyveleri küre veya armut
biçiminde, 5-7 cm çapinda etli kismi eksi lezzetli, kabuk kismi limonsarisi renklidir.
Eskiden Antalya bölgesinde genis çapta yetistirilmekteydi. Zamanla bu bölgede
Bergamot’un yerini diger turunçgiller aldi. Bununla beraber halen Antalya civarinda
bu tür az miktarda bulunmakta ve meyvelerinden reçel yapilmaktadir. Bergamot esansinin
sanayideki önemi sebebiyle yer yer tekrar yetistirilmeye baslanmistir.
Türkiye’de
yetistigi yerler: Antalya bölgesi.
Kullanildigi yerler: Meyve kabuklarindan sikma
usulü ile Bergamot esansi elde edilmektedir. Yesilimtrak sari renkli, hos kokulu ve aci
lezzetli bir sividir. Parfümeri (itriyat) sanayinde kullanilmaktadir. Usaresinden
kalsiyum sitrat ve sitrik asit elde edilir. Koku vermesi için bazen çaylara da
karistirilir. Ayrica çesitli yörelerimizde reçeli yapilarak kisin yenilir.
Biberiye:
(Rosmarin / Romarin / Rosemary / Kusdili otu / Rosmarinus officinalis) Bütün ilkbahar ve yaz boyunca soluk-mavi renkli çiçekler açan, 1-2 m
yüksekliginde, kisin yapraklarini dökmeyen bir bitki. Gövdeleri dik ve çok dallidir.
Yapraklari mizrak gibi, etli ve yesil renklidir. Çiçekleri dallarin uçlarinda,
yapraklarin tabanlarinda bulunur. Meyveleri esmer renkli ve findiksidir. Kusdili olarak da
bilinir.
Türkiye’de
yetistigi yerler: Istanbul, Ege ve Akdeniz bölgelerinde bahçelerde süs bitkisi
olarak yetistirilir.
Kullandigi yerler: Yapraklari ile bundan elde
edilen yagi kullanilir. Yapraklari ve çiçekli dallar yaz mevsiminde toplanir ve açik
havada kurutulur. Yapraklar ve çiçeklerinden uçucu yag, tanen, aci maddeler, organik
asitler ve glikozit elde edilir. Mide ve barsak uyaricisi, idrar söktürücü ve safra
artirici etkisi vardir. Uçucu yag, uyarici olarak haricen kullanilir. Birçok
preparatlarin terkibine girer. Ayrica hazimsizligi gideririr. Çarpintilari keser. Yarimbas
agrilarini (migren) keser. Idrar ve adet söktürür.
Bögürtlen:
(Brombeerstrauch, Brombeere, Mure sauvage,
muron, Ing. Bramble, blackberry) Haziran-eylül
aylari arasinda, beyazimsi veya pembemsi renkli çiçekler açan, yüksek boylu, çok
senelik, dikenli ve çali görünümünde bir bitki. Ekilmemis yerlerde, çit, yol ve
hendek kenarlarinda çok bulunur. Gövdeleri silindir sekilli, içi dolu, odunlu ve
dikenli dallar, önce dik, sonra asagi dogru kivrik. Yapraklar sapli, kenarlari disli, alt
yüzeyleri tüylüdür. Yaprak sapinda, uçlari geriye dogru kivrik dikenler bulunur.
Çiçekler dallarin ucunda toplanmistir. Meyve; birçok kismi, meyvelerin biraraya
gelmesiyle meydana gelmis küre biçiminde bir birlesik meyvedir. Rengi önce yesil, sonra
kirmizi ve daha sonra olgunlukta siyahimtraktir.
Türkiye'de yetistigi yerler:
Marmara bölgesi-Bati Anadolu ve Dogu Karadeniz.
Kullanildigi yerler: Kullanilan
kisimlari yapraklari ve çiçek tomurcuklaridir. Yapraklar bitki çiçek açmadan toplanir
ve gölgede kurutulur. Yapraklarda tanen ve organik asitler ihtiva eder. Hafif kabiz edici
özelligi olmakla beraber; dis etleri, bademcik ve bogaz iltihaplarinda, ishal ve basurda
kullanilmaktadir. Bögürtlenin 70 kadar türü vardir. Türkiye'nin çesitli
bölgelerinde yetisen türlerine Rubus tomentosus, R. discolor misal verilebilir.
