Acıbakla:( Lupine / Lupin / Lupine) 10-100
cm yüksekliginde, sik tüylü, bir senelik bitkiler. Yapraklar el seklinde parçali, uzun
sapli, 5-9 yaprakçiklidir. Çiçekleri dik salkim durumunda, beyaz veya mavimsi renkli,
çiçek taç yapragi kelebek seklindedir. Yahudi baklasi diye de taninir.
Türkiye’de yetistigi yerler:
Akdeniz bölgesi, Bursa, Antalya ve Konya çevreleridir.
Memleketimizde üç türü bulunmaktadir. Beyaz yahudi baklasi: Beyaz çiçeklidir. 120 cm kadar yükseklikte, bir
yillik bir bitkidir. Sari çiçekli yahudi baklasi: Vatani, Orta ve Güney Avrupa’dir. Mavi çiçekli yahudi baklasi: Vatani, Akdeniz çevresi memleketleridir. Kullanildigi yerler: Tohumlarinin idrar söktürücü, kan temizleyici ve
kurt düsürücü tesiri vardir. Bazi türlerinin kavrulmus tohumlari “sebze kahvesi”
ismiyle kahve yerine kullanilmaktadir. Fakat alkaloid tasiyan türlerinin bu sekilde
kullanilmasi tehlikelidir.
Acıçigdem:
( Herbstzeitlose / Krokus / Colchique / Colchicum / Autumn
crocuses) Boyu 10-30 cm yükseklige ulasan, otsu ve yumrulu bir bitki. Sonbaharda
morumsu pembe renkli, 6 parçali çiçekler açar. Yaprak ve meyvalari ise ilkbaharda
ortaya çikar. Sonbaharda çiçek açtigindan dolayi halk arasinda “güz çigdemi”
olarak da bilinir.
Türkiye’de yetistigi yerler:
Türkiye’de
pek bulunmaz. Avrupa’nin sulak çayirlarinda bol miktarda yetisir.
Kullanildigi yerler:
Tibbi önemi haiz bir
bitkidir. Kullanilan kismi yumru ve tohumlaridir. Tohum ve yumrularin idrar arttirici,
terletici, müshil ve romatizma agrilarini dindirici etkisi vardir. Alkaloitlerin çok
yüksek zehirleyici özelligi oldugundan, bu droglar, dahilen ancak hekim kontrolünde
kullanilabilir. Eskiden halk arasinda romatizma agrilarini dindirmek için haricen
kullanilirdi. Bunun için bir tutam aci çigdem tohumu, 2-3 dis sarmisak ile havanda iyice
dövülür. Elde edilen sulu kisim da bir tülbente emdirilip, agriyan kisma sarilir. Bu
pansuman birkaç gün arka arkaya tekrarlanir.
Adamotu:
(Alraunwurzel / Mandragore / Mandrake) Mavimsi-mor renkli
çiçekler açan, rozet yaprakli ve kazik köklü çok yillik otsu bir bitki. Kökleri
insana benzedigi için, bu isim verilmistir.
Türkiye’de yetistigi yerler:
Bati
ve Güney Anadolu.
Kullanildigi yerler: Kökleri % 0,3
oraninda Hiyosiyaminlerle Skopolamin alkaloitlerini tasir. Bundan dolayi zehirli bir
bitkidir. Agri kesici, yatistirici, cinsel gücü arttirici etkileri vardir. Halen
tedavide çesitli preparatlarin terkibinde kullanilmaktadir. Rastgele kullanildiginda
zararli olur.
Adasoğanı:(Scille / Scillae bulbus / Sea onion / Urginea maritima)
Zambakgillerden bir çesit bitkidir. Yapraklari uzun serit seklindedir. Çiçekleri yesil
ve beyaz damarlidir. 2 kilogram kadar olan sogan kismi, yapraklarinin altindadir. Aci ve
zehirlidir. 7,5 gram adasogani, bir insani rahatça öldürebilir.Tazeyken kullanilmaz.
Aksi halde zehirlenme ve kusmalara yol açar. Soganin etli olan orta kismi, dilimlenerek
kurutulur. Sonra dövülüp toz haline getirilir. Çok iyi bilmeden kullanilmamalidir.
Kullanildigi yerler:Idrar
söktürür. Kalp hastalarinda vücudda biriken suyu bosaltir. Azotemiyi azaltir. Böbrek
hastalari kullanmamalidir.
Ahlat:
(Yabanarmudu / Piraster / Pirus elaegrifolia / Wild
pear-tree / Poirier sauvage) Gülgillerden, kendi kendine yetisen ve
üzerine armut asilanan bir agaçtir. Yemisi iyice olgunlastiktan sonra yenir.
Ahududu:
(Himbeere / Framboise Common / Rasberry bush) Agaç çilegi
ve sultan bögürtleni olarak taninir. Haziran-temmuz aylari arasinda beyazimtrak renkli
çiçekler açan, 30-150 cm boyunda, çok senelik, dikenli, çali görünüsünde bir
bitkidir. Daglik mintikalarin orman ve korularinda tesadüf edilir. Gövdesi dalli,
dikenli ve yatiktir. Yapraklari 3-5 parçali, sivri uçlu, yaprak sapi kivrik dikenlidir.
Çiçekler ekseriya dallarin ucunda 5-10 çiçekli salkim halindedirler. Meyvesi etli ve
birçok eriksi tipli meyvelerin biraraya gelmesi ile meydana gelmis, küre biçiminde,
kirmizi renkli ve güzel kokuludur. Meyveleri temmuz ve agustos aylarinda olgunlasir.
Çogu çesitleri bahçelerde yetistirilir. Umumiyetle sonbaharda 1-1,5 m aralik birakilmak
suretiyle dikilir. Ahudutlari her 6-7 senede bir yenilenmelidir.
Türkiye’de yetistigi
yerler: Ege, Marmara, Karadeniz bölgeleri.
Kullanildigi yerler:
Kullanilan kismi, meyve, çiçek ve yapraklaridir. Meyveler tamamen olgunlastiklari zaman
toplanir. Yapraklarinda tanen, meyvelerinde ise organik asitler (malik asit, sitrik asit
vs.) seker, pektin, uçucu ve sabit yaglar bulunmaktadir. Yapraklari bogaz hastaliklarinda
gargara için kullanilir. Çiçeklerinden romatizma ve nikris (gut) hastaliklarinda
faydalanilir. Taze olarak, seker ve böbrek hastaliklarinda perhiz yiyecegi olarak
istifade edilir. Halk arasinda ishal ve atesli hastaliklara karsi tavsiye edilir.
Akdiken:
(Gemeiner Kreuzdorn / Nerprun Alaterne / Common Buckthorn) Mayis-haziran
aylarinda, sari-yesil renkli, küçük çiçekler açan bodur bir agaç. Orman ve koru
kenarlarinda bulunur. Dallari karsilikli, uçlari diken halindedir. Yapraklari karsilikli
ve saplidir. Çiçekler küçük demetler halinde bir araya toplanmistir. Küre seklinde
ve bezelye büyüklügündeki meyvasi evvela yesil, olgunlukta morumsu-siyah renk alir.
Türkiye’de yetistigi
yerler: Bolu ve Trabzon civari.
Kullanildigi yerler:
Bitkinin kullanilan kismi taze meyvalaridir. Meyvelerinde yag, renkli maddeler, seker ve
glikoz vardir. Iyi bir müshildir. Surubu yapilir. Müshil ilaci olarak kullanilir.
Bunlardan baska meyvelerinen yesil bir boya da hazirlanir. Memleketimizde yetismekte olan
bir Akdiken çesidi de “Cehri” adiyla anilir. Bu cins sadece memleketimizde yetisir.
Anason:
(Anis / Anis / Anise) Haziran-agustos aylarinda,
beyaz renkli çiçekler açan, 50-60 cm yüksekliginde, bir senelik bitki. Gövde dik,
silindir biçiminde, içi bos, çok dalli, tüylü ve üstü çizgilidir. Alt yapraklari
uzun sapli, oval veya kalb biçimindedir. Çiçekler bilesik semsiyelerde toplanmislardir.
Meyveleri armut seklinde küçük, üzeri tüylü, yesilimsi sari renklidir.Basta Ege
bölgesi olmak üzere bütün Anadolu’da bahçelerde yetistirilir. Kültür anasonunun
vataninin Anadolu oldugu tahmin edilmektedir.Meyvalarinda nisasta, müsilaj, sabit ve
uçucu yag bulunmaktadir. Uçucu yag miktarlari bitkinin cinsine ve yetistigi yerin
sartlarina baglidir. Uçucu yagin % 80-90’i anetoldür. Anetol, zehir etkili fakat bu
etkisi çok olmayan bir maddedir. Meyvelerinden su buhari distilasyonu ile elde edilen
anason yagi, hemen hemen renksiz ve karakteristik kokuludur. Anason tipta midevi, bagirsak
gazlarinin tesekkülünü önleyici, hazmi kolaylastirici ve gögüs yumusatici olarak
kullanilir. Ayrica nefes darligi, öksürük ve kalb çarpintisi rahatsizliklarinda da
etkilidir. Anason yüksek dozda alindiginda bas agrisi, uyusukluk, görme zorlugu yapar.
Daimi kullananlarda anisizm hastaligina sebeb olur. Bilhassa çocuklara uyku vermede,
midede tesekkül eden gazlari gidermede çok faydalidir. Bebekler için bir çay kasigi
tohum bir bardak suya olmak üzere çay olarak hazirlanir. Yemeklerden önce veya süte
katilarak bir kaç çay kasigi verilir. Büyükler % 1-2’lik çayini günde 2-3 bardak
alabilir.
Türkiye’de yetistigi
yerler: Bütün Anadolu
Kullanildigi yerler:
Kullanilan kismi, meyvalari ve yapraklaridir. Meyveleri tamamen olgunlastiktan sonra
toplanir ve gölgede kurutulur. Hazmi kolaylastirir. Istahsizligi giderir. Mide ve barsak
gazlarini söktürür. Idrar artirir. Migren agrilarini keser. Astim, nefes darligi ve
bronsitte görülen sikayetleri giderir.
Andızotu:
(Atgözü
/ Kizilagaç / Inula / Inula helenium / Annuèe inule) Bilesikgillerden,
menli yerlerde yetisen, 1 metre kadar sapi olan bir çesit ottur. Yapraklari büyük,
yumusak ve yuvarlaktir. Çiçekleri sari renkte olup, aci ve kokuludur. Kökü kalindir.
Meyveleri küçük, fistik kozalagina benzer.
Kullanildigi yerler: Mideyi
kuvvetlendirir. Balgam söker. Mikroplari öldürür. Vücudda biriken tuzu atar. Üremi,
nefrit, sistit, Idrar yollari hastaliklarinda faydalidir. Nefes darligini giderir.
Karaciger hastaliklarini tedavi eder. Kasintilari keser. Fazla kullanildigi zaman, mide
bulantisi yapar.
Ararot:(Maranta nisastasi / Arrow-root)
Sicak iklimlerde yetisen "Maranta" adli kamistan veya ona benzer baska
bitkilerin köklerinden çikarilan beyaz bir tozdur. Nisastadan daha incedir. Kokusu ve
tadi yoktur.
Kullanildigi yerler: Çocuk mamasi
yapiminda kullanilir. Süt çocuklarina ve nekahat dönemindeki hastalara verilir.
Hastaliklardan sonra görülen halsizlikleri giderir.
Ardıç:(Wacholder / Geniévre / Juniper) Kisin yapraklarini
dökmeyen daimi yesil agaçlardan. Yapraklari küçük pulsu veya igne seklinde olup 1-2
cm uzunlugundadir. Bir evcikli veya iki evcikli bitkilerdir. Ardiç yemisi diye anilan
kozalaklari disi agaçlar üzerinde bulunur. Ardiç türleri kozalaklarinin
büyüklügüne, rengine ve özellikle her kozalagin içinde bulunan tohumlarinin sayisina
göre birbirinden ayirt edilir.
Çesitleri ve kullanildigi yerler:
Sicak iklimlerde ve korunmus alanlarda agaç gibi büyümesine karsilik, soguk bölgelerde
çali manzarasindadirlar. Genel olarak odunu yumusak ve dayaniklidir. Kursun kalem
yapilir. Kerestesi de demiryolu traversi olarak kullanilir.
Bütün Kuzey Yarimküre’de yetisen 60 türü vardir.
Memleketimizde 8 ardiç türü yetismekte olup önemlileri sunlardir:
Katran ardici (Juniperus oxycedrus): Trakya ve
Anadolu’da yaygindir. Çali veya küçük bir agaç seklindedir. Yapraklari üçlü ve
baticidir. Kozalaklari kirmizimsi olup iki tohumludur. Dallarindan elde edilen katrani
cilt hastaliklarinda kullanilir.
Adi ardiç (Juniperus communis): Memleketimizde
Trakya bölgesinde tesadüf edilen çalimsi veya küçük agaçlardandir, yapraklari
baticidir. Kozalaklari mavimsi siyah renkli, üç tohumludur. Idrar söktürücü olarak
kullanilir.
Bodur ardiç (Juniperus nana): Memleketimiz
daglarinda, özellikle Kuzey Anadolu daglarinda genis topluluklar meydana getirir.
Kozalaklari mavimsi siyah renklidir. Yenir ve idrar söktürücü özelliktedir.
Kokar ardiç (Juniperus foetidissima): Dogu Akdeniz
Bölgesi agacidir. Memleketimizin daglik yerlerinde yetisir. Sürgünleri dört köseli,
kozalaklari mavimsi siyah renkli, 1-2 tohumludur. Yapraklar ezildigi zaman fena kokular
çikarir.
Yüksek ardiç (Juniperus excelsa): Memleketimizin
daglik bölgelerinde yetisir. Sürgünleri dört köseli degildir. Kozalaklari mavimsi
siyah renkli, 4-6 tohumludur.
Finike ardici (Juniperus phoenicea): Bati ve Güney
Anadolu’da yetisen çalimsi, bodur agaçlardandir. Kozalaklari kizilimsi kahverengi, 4-9
tohumludur.
Aslanağazı:(Kurtagazi / Tavsandudagi / Anthirinum / Linaire / Muflier)
Türlü renklerde yetisen güzel görünümlü bir bitkidir. Kokusuzdur. Daha ziyade süs
bitkisi olarak kullanilir.
Kullanildigi yerler:
Balgam söktürür.
Bronsitte rahatlik verir.
Ayrıkotu:(Gemeine Qecke / Chiendent commun
/ Common Couch Grass / Scutch / Twitch) Temmuz-agustos
aylari arasinda yesil veya morumsu-yesil renkli basaklar veren, 30-100 cm boyunda, çok
senelik otsu bir bitki. Toprak altinda çok fazla yayilmis olan ana kökleri bulunur.
Bilhassa kumlu topraklari sever. Gövdeleri dik, tüysüz ve içi bostur. Yapraklari dar,
uzun, ince, paralel damarli, sivri uçlu, koyu yesil renklidir. Çiçekler gövdenin
ucunda ve yassi bir basak durumunda toplanmislardir. Meyve sarimsi renkli uzuncadir.
Bitkinin etli kökleri çok eskiden beri üriner hastaliklarda kullanilan önemli bir halk
ilacidir. Kökler mesane ve böbrek iltihaplari dahil, mesanedeki tas ve kumlari
düsürmek için kullanilan iyi bir idrar söktürücüdür. Idrar arttirici olarak misir
püskülü, arpa ile beraber kaynatilarak kullanilir. Hatta köpekler bile agiz ve
barsaklarini temizlemek için bitkinin yapraklarini büyük bir zevkle yedikleri için
bitki "köpekçimeni" olarak da bilinir. Tarlalarda belirtilen türden baska,
buna çok benzeyen büyük ayrikotu (cynadan dactylon) olarak bilinen çesidinin daha
kalin kökleri olup, nisasta da tasimasiyla ayrilir ve digeri gibi kullanilir.
